بسمه تعالی
آنچه برای تاسیس و تداوم فعالیت سازمان های مردم نهاد باید بدانیم
تنظیم: سید کاظم نظام،
دانشجوی کارشناسی ارشد جامعه شناسی
دانشگاه آزاد اسلامی قوچان
مردادماه 1395
مقدمه
سازمان های مردم نهاد جلوه ای قانونی از مشارکت اجتماعی مردم در امور اجتماعی زندگی خودشان هستند که از دیرباز به اشکال مختلف در تمدن های بشری وجود داشته است . سازمان های مردم نهاد سنتی غالبا برای تسهیل امور و انجام فرایند های عمومی شکل گرفته و در طول تاریخ پایدار شده است.مثال بارز برای سازمان های مردم نهاد سنتی شیوه توزیع آب قنات ها ، موسسات خیریه قدیمی و تشکل های مردمی پهلوانی برای حمایت از محرومان جامعه می باشد.
از قرن بیستم میلادی سازمان های مردم نهاد شکل قانونی و رسمی به خود گرفتند و توانستند از سازمان ملل متحد مقام مشورتی بگیرند و امروزه بیش از 4000 سازمان مردم نهاد از سراسر جهان این مقام را دارند و در حوزه های مختلف انسانی، اجتماعی و زیست محیطی با سازمان ملل همکاری می نمایند.
توجه و تمرکز بر مسائل و مشکلات جامعه لزوم همراهی و مشارکت مردم در این امور را روشن نموده و بهترین شیوه و روش مشارکت مردم در مسائل مذکور نیز از مسیرفعالیت سازمان های مردم نهاد تشخیص داده شده است چرا که این سازمان ها رسمی و ثبت شده هستند ، براساس مجامع عمومی و از طریق انتخاب رسمی اعضای هیئت مدیره و مدیرعامل و بازرس یا بازرسین اداره می شوند و فعالیت آنها هم توسط نهادهای دولتی اعم از نهادهای تخصصی و هم دستگاه های متولی صدور مجوز تحت مراقبت قرار دارد.
روزهای 16 و 17 مرداد ماه به عنوان کارشناس دفتر امور اجتماعی فرمانداری در کلاس های توانمند سازی سازمان های مردم نهاد که از سوی اداره کل امور اجتماعی استانداری با شرکت اساتید ارزشمندی از وزارتخانه برگزار شد شرکت کردم.
سه کلاس آموزشی با عناوین اصول مدیریت فرهنگ کار تشکیلاتی ، بررسی قوانین و مقررات سازمان های مردم نهاد وآمایش فرهنگی کشور در این دوره برنامه ریزی شده بود که به ترتیب توسط آقای دکتر مشکینی، رئیس امور سازمان های مردم نهاد وزارت کشور، دکتر ملک زاده ، رئیس بازرسی سازمان های مردم نهاد وزرات کشور و آقای دکترگراوند ، جامعه شناس و مدرس مباحث آمایش سرزمین ارائه شدند.
سازمان های مردم نهاد و لزوم توجه به مسائل اجتماعی کشور:
مشکلات امروزی جامعه در حوزه حاشیه نشینی و انحرافات اجتماعی رو به تزاید لزوم مشارکت سازمان های مردم نهاد در زمینه کنترل و بهبود شرائط اجتماعی را روشن می سازد.
بحث سرمایه اجتماعی هم از این لحاظ حائز اهمیت است که با توجه به نتایج تحقیقات مختلف ،میزان سرمایه اجتماعی کشور با میزان بروز ناهنجاری و انحرافات اجتماعی رابطه معکوس دارد . هرچه سرمایه اجتماعی یک جامعه انسانی بالاتر باشد میزان انحراف در آن جامعه کمتر می باشد.
سرمایه اجتماعی[1] یکی از انواع سرمایه جوامع انسانی است که به مجموعه هنجارهای پدید آمده از درون روابط اجتماعی اطلاق می شود که با شاخص های متنوعی چون اعتماد اجتماعی، مشارکت اجتماعی، انسجام اجتماعی، آگاهی اجتماعی و حمایت اجتماعی قابل شناسایی می باشد.
اصولا جوامع با رویکرد دینی باید از سرمایه اجتماعی بالاتری نسبت به سایر جوامع برخوردار باشند
در این جا لازم است به یک سوال مهم پاسخ دهیم و آن اینکه چرا در جامعه ایران سرمایه اجتماعی در حد مطلوب نسیت؟
این واقعیت دلایل متنوعی می تواند داشته باشد و از جمله اینکه ساختار برنامه های توسعه ایران چه قبل از انقلاب اسلامی و چه پس از آن به گونه ای است که محتوی این برنامه ها سخت افزاری، اقتصادی و عمرانی بوده و در این برنامه ها به مسائل اجتماعی عموما توجه نشده است.
برنامه های توسعه در ایران از سال 1327شمسی شروع شده که 2 برنامه هفت ساله و سه برنامه 5 ساله قبل از انقلاب اجرا شده و برنامه ششم توسعه به دلیل پیروزی انقلاب اسلامی اجرا نشد.پس از پیروزی انقلاب و در اوائل 1370 پس از خاتمه جنگ تحمیلی برنامه های 5 ساله توسعه مجدد از سرگرفته شد و تا کنون 5 برنامه توسعه اجرا شده و برنامه ششم توسعه هم در دست تدوین است.
یکی از مسائل مهمی که با اجرای برنامه های توسعه در کشور به وجود آمد پدیده رواج مهاجرت نامتناسب است.به گونه ای که با شکل گیری کارخانجات و واحد های صنعتی و نیمه صنعتی در حاشیه شهرهای بزرگی چون تهران، مشهد ، تبریز و ... سیل کشاورزان و دامداران با تعطیل فعالیت به سمت شهرهای بزرگ کوچ کردند و ضمن تضعیف مزیت های اقتصادی مناطق محلی خود مشکلات اجتماعی متعددی را در کانون های هدف به وجود آوردند که این مشکلات پس از گذشت چندین دهه نه تنها رفع نشده است بلکه تبعات اجتماعی و فرهنگی آن رو به گسترش می باشد.
برای گسترش فعالیت سازمان های مردم نهاد باید با این تشکل ها از ابعاد حقوقی و قانونی آشنایی داشته باشیم که به تشریح برخی از اصطلاحات و رویکرد های قانونی در این رابطه می پردازیم.
*تعریف کار تشکیلاتی: انجام کار گروهی برای رسیدن به هدف مشترک با تکیه بر خرد جمعی
*ویژگیهای کار تشکیلاتی:
1- مبتنی بر خرد جمعی : کار تشکیلاتی براساس گردهم آمدن و بهره مندی از نظرات موثر اعضای مجمع عمومی و خصوصا اعمال نظر اعضای هیئت مدیره در تصمیم گیری ها متمرکز است.
2- برخورداری ازامکان تغییر مسئولیت ها : با توجه به اینکه اعضای هیئت مدیریه و مدیرعامل و بازرس یا بازرسین سازمان برای مدت 2 سال انتخاب می شوند با توجه به تشکیل مجمع عمومی امکان داوطلبی اعضای مجمع و انتخاب شدن برای مدیریت سازمان وجود دارد.
3- داشتن نظام وشبکه عضویت : سازمان های مردم نهاد ابتدا توسط هئیت موسس تشکیل شده و سپس به عضو گیری مبادرت می نمایند.
4- گسترش دامنه ارتباطات اجتماعی: سازمان های مردم نهاد از طریق ارتباط دورن گروهی (اعضا با همدیگر) و ارتباط برون سازمانی ( ارتباط اعضای سازمان های مردم نهاد با همدیگر و با تشکل های قانونی نظیر شرکت تعاونی ها و تشکل های اجتماعی در بخش دولتی و خصوصی و حتی سازمان های بین المللی) به توسعه و بسط ارتباطات اجتماعی کمک می کنند.
5- فعالیت ها مستمر و پیوسته : فعالیت های سازمان های مردم نهاد غالبا نامحدود پیش بینی می شود و در طول همه سال استمرار می یابد.
*اصول حرفه کار تشکیلاتی
1- نظم 2- انظباط ؛قانون پذیری 3- نقد و نقد پذیری 4- پوشش جمعی 5- رازداری 6- عضویت
7- ارتباطات اجتماعی 8- نفی خودکامگی، انحضار طلبی و خودشیفتگی
* تاکید بر کارهای تشکیلاتی کوچک و محله محور است Cbo
* ارزیابی سازمان های مردم نهاد براساس:
برای ارزیابی عملکرد سازمان های مردم نهاد غالبا از پایش عملکرد آنها در زمینه های ذیل بهره برداری می شود. 1- میزان شناخت یا برخورداری از دانش تخصصی
2- میزان بهره مندی از برنامه عمل منبعث از دانش تخصصی
3- اینکه فعالیت های تشکل تا چه میزانی مبتنی بر برنامه عمل است
4- کیفیت عضو گیری و نحوه عمل شبکه عضویت در سازمان
5- گسترش شبکه اجتماعی به چه شکل صورت گرفته است؟
6- نحوه تعامل با دستگاه ها، نهادها و شخصیت ها چگونه است؟
7- بررسی میزان انظباط و شفافیت مالی سازمان مردم نهاد
* چرا سازمان های مردم نهاد باید اطلاعات دقیقی از قانون تشکیل سازمانهای مردم نهاد داشته باشند.
1- آگاهی از حقوق و تکالیف به قانونمند شدن سازمان های مردم نهاد کمک می کند.
2- آگاهی از حقوق و تکالیف بهرمندی این سازمان ها از ظرفیت های قانونی را امکان پذیر می کند.
3- آگاهی از حقوق و تکالیف درتوجه به اولویت های اجتماعی در سطح ملی از سوی سازمان های مردم نهاد تاثیر گذرا است.
4- آگاهی از حقوق و تکالیف به این سازمان ها کمک می کند درارائه چهره صحیح از سازمان های مردم نهاد به جامعه از طریق افزایش تعاملات و اثر بخشی این سازمان ها موفق باشند.
* مهمترین قانون مورد بهره برداری سازمان های مردم نهاد تصویبنامه هئیت وزیران در سال 1384 در خصوص نحوه تشکیل و. فعالیت این سازمان هاست و در حال حاضر لایحه مربوط به چگونگی تشکیل و فعالیت این سازمان ها که به تصویب در هیئت وزیران رسیده جهت طرح و رسیدگی به مجلس شورای اسلامی ارسال خواهد شد.
*دو تکلیف کلی که سازمان ها با اجرای آنها قانونمند می شوند. 1- تصویب نامه سال 1384 هیئت وزیران 2- اساسنامه سازمان مردم نهاد
* عملکرد سازمان های مردم نهاد در زمینه قانونمندی شامل :
1- لزوم ارائه گزارش عملکرد سالیانه به مراجع نظارتی 2- برگزاری مجمع عمومی سالیانه و عدم قطع ارتباط با مراجع صدور مجوز
* سازمان های مردم نهاد در سه حوزه آسیب پذیرند :
1- نداشتن منابع مالی پایدار 2- گستردگی حوزه فعالیت بدون توجه به توان مالی واجرایی 3- نداشتن آگاهی لازم وعدم توجه به ظرفیت های قانونی و تخصصی
* در دنیای مدرن سازمان هایی موفق هستند کا کار تشکیلاتی تخصصی انجام می دهند.
*در حال حاضر تعداد سازمان های مردم نهاد متناسب با نیازکشور نمی باشد. و ضرورتا باید تعداد این سازمان ها در حوزه های مختلف افزایش یابد و یکی از راه های این افزایش کمک اعضای سازمان های موجود و تربیت افراد در سازمان های مردم نهاد فعلی می باشد.
* از نظر سنتی سازمان های مردم نهاد هم تهدید محسوب می شوند و هم فرصت اما وزارت کشور این سازمان ها را صرفا به عنوان یک فرصت می بیندو البته نوع تعامل دولت با این سازمان ها می تواند فرصت یا تهدید بودن این سازمان ها را مشخص نماید
*اگر بتوانیم بخش عمده ای از جمعیت کشور را به عنوان عضو سازمان مردم نهاد داشته باشیم و نگاه دولت هم به این سازمان ها فرصت محور باشد ف سازمان های مردم نهاد در سه حوزه می توانند تاثیرگذار باشند.
1- جایگاهی که سازمان های مردم نهاد در کشورها دارند؛ در سطح جهان در حوزه قانون سازی و اجرای قوانین سازمان های مردم نهاد فعالیت می کنند اما در حال حاضر در کشور ما این سازمان ها در حوزه قانونسازی فعالیتی ندارند اما امکان اینکه پیشنهادات این سازمان ها از طریق شوراهای اسلامی استانها به عنوان لایحه به مجلس شورای اسلامی تقدیم شود وجود دارد.
2- روند توسعه کشور: بررسی روند اجرای برنامه های توسعه در ایران نشان می دهد که این برنامه ها به طور کلی توسط دولت و حاکمیت برنامه ریزی، اجرا و نظارت شده اند حال آنکه سازمان های مردم نهاد می توانند با آگاهی بخشی به اقشار مختلف مردم و همچنین کمک به نهادهای دولتی در برنامه ریزی، اجرا و نظارت به این فرایند مهم وم تعیین کننده مساعدت نمایند.
نمونه عملی حال حاضر کشور اینکه شورای اسلامی شهر تهران به ایجاد سازمان مردم نهاد برای توان افزایی اقدام نموده است. در این زمینه همه طرح های شهرداری هنگامی قابلیت اجرایی دارند که پیوست اجتماعی داشته باشند و این پیوست اجتماعی ترجیحا به وسیله سازمان های مردم نهاد تهیه می شود.
3- امور بین المللی:سازمان های مردم نهاد از نظر بین المللی رسمیت یافته و قانونی هستند . نیاز هست هر کشوری در سطح بین المللی صد ها سازمان مردم نهاد فعال داشته باشد. در حال حاضر تعداد 4000 سازمان مردم نهاد از کشورهای مختلف با سازمان ملل مقام مشورتی دارند که متاسفانه تنها 30 مورد آن متعلق به جمهوری اسلامی ایران است و البته چیزی حدود 50 درصد این سازمان ها نیز غیر فعال هستند.
مزیت سازمان های مردم نهاد در سطح بین المللی آن است که می توانند به عنوان تشکل های مردمی رسمیت یافته از حقوق ملت ها در برابر تصمیم گیری های سازمان ملل و شورای های وابسته به آن حمایت نمایند.
- · تعریف سازمان مردم نهاد براساس تصویبنامه هیئت وزیران در سال 1384
سازمان های مردم نهاد باید واجد شرائط زیر باشند: 1- غیردولتی ببودن: یعنی اعضای آن صرفا حقیقی هستند . 2- غیر سیاسی بودن: این سازمان ها به حمایت یا عدم حمایت احزاب سیاسی ورود ندارند. 3- غیر انتفاعی هستند: این سازمان ها جز سازمان های غیر اقتصادی هستند.
- · سازمان مردم نهاد به دودسته کلی تقسیم می شوند:
1- سازمان های مردم نهاد سنتی : این سازمان ها از بدو حیات بشر در حوزه روابط اجتماعی انسان حضور داشته اند. این سازمان های صرفا در زمینه امور حمایتی فعالیت داشته اند.
2- سازمان های مردم نهاد مدرن : این سازمان ها از قرن بیستم به بعد ایجاد شدند . سازمان هایی مدرن علاوه بر امور حمایتی در زمینه توانمدسازی مردم و بستر سازی برای توسعه پایدار جوامع فعالیت می نمایند.
- · براساس تصویبنامه هیئت وزیران هر 5 نفر می توانند یک ngo تشکیل بدهند و هر 5 ngo با هدف مشترک می توانند یک شبکه سازمان مردم نهاد تشکیل دهند.
3- هیئت نظارت بر سازمان های مردم نهاد در سه سطح کشور، استان و شهرستان تشکیل می شوند.این هیئت در سطح شهرستان با حضور فرماندار، رئیس شورای اسلامی شهرستان و نماینده سازمان های مردم نهاد تشکیل می شود. در این زمینه نماینده سازمان های مردم نهاد هر دوسال یکبار انتخاب می شود.
4- مراجع بالادستی نظارتی سازمان های مردم نهاد :
الف : مرجع اول شامل وزارت کشور، بهزیستی و فرماندهی انتظامی
ب: مرجع دوم مرجع ثبت یعنی اداره ثبت و اسناد می باشد.
5- مراجع نظارتی : مراجعی هستند که مجوز فعالیت سازمان مردم نهاد را صادر می کنند.
6- پروانه فعالیت فرمانداریها برای سازمان های مردم نهاد به صورت 2 ساله صادر می شودو با درخواست سازمان قابل تمدید است.
7- رسیدگی به تخلفات سازمان های مردم نهاد: در صورت احراز تخلف از سوی هیئت نظارت شهرستان در مرحله اول تذکر یک ماهه جهت اصلاح فرایند به سازمان مردم نهاد خاطی داده می شود و در صورت عدم رفع نواقص مورد نظر پروانه فعالیت آن به مدت سه ماه تعلیق می شود و در مرحله سوم چنانچه اصلاح مورد نظر صورت نپذیرد از طریق معرفی به مراجع قضایی پروانه فعالیت سازمان ابطال می شود.
8- چنانچه سازمان مردم نهاد بخواهد با سطوح مختلف در خارج کشور تعامل و همکاری داشته باشد:
- داشتن کارشناس حقوق بین الملل الزامی است.
- اگر تعامل با سفارتخانه یا سازمان خارجی است لزوما باید از وزارت امور خارجه مجوز دریافت نماید.
9- تکلیف قانونی سازمان های مردم نهاد ارائه گزارش سالیانه به مرجع صدور مجوز و برگزاری مجمع عمومی سازمان هر سال یکبار با حضور نماینده دستگاه ناظر است.
10- ارزیابی سالیانه سازمان های مردم نهاد در دو حوزه عمل به اساسنامه سازمان و مسائل مالی انجام می شود.
11- ارزیابی سازمان های مردم نهاد :
الف: مرتبط با اساسنامه:
- میزان قانونمندی فعالیت ها
- تمرکز فعالیت ها در موضوع و اهداف مندرج در اساسنامه
- نحوه و میزان ارتباط سازمان با مردم
- نحوه تعامل ارکان اساسی سازمان با همدیگر
- نحوه مشارکت مدیران و اعضا در تصمیم گیری ها
ب : مرتبط با فعالیت تخصصی
- نحوه شکل گیری و تداوم نظامات اداری در سازمان
- کیفیت نظام برنامه ریزی در سازمان
- نوع تعامل به گونه ای باشد که کمیته های مشورتی برای شوراهای اسلامی و دستگاه های تخصصی تشکیل شده باشد.
- استمرار فعالیت سازمان در طول سال و اینکه فعالیت سازمان به گونه ای برنامه ریزی شود که حداقل نیمی از ایام سال شاهد فعالیت سازمان باشیم
- مستند سازی فعالیت ها به نحو مطلوب انجام شود
ج: عملکرد مالی
- شفافیت در میزان منابع مالی، نحوه تامین منابع، هزینه ها
- فعالیت های مالی موسسه از طریق بانک ها انجام شود.
- گردش مالی سازمان به حسب نوع و درجه فعالیت ها در دفاتر کل ویا سیستم های حسابداری ثبت گردد.
- در سازمان های با گردش مالی بالاتر از یک میلیارد ریال حسابرسی وجود داشته باشد.
- اسناد حسابداری برای فعالیت های سازمان صادر شده و حتما به امضای مدیران سازمان برسد.
- نحوه هزینه کرد منابع مالی سازمان براساس اهداف و برنامه های مندرج دراساسنامه باشد.
- دارایی ها و حساب هایی بانکی صرفا باید بنام سازمان ثبت گردد
- رعایت سقف معاملات مالی با توجه به منابع و درجه سازمان تنظیم شود.این موارد حتی المقدور در اساسنامه قید شود.
- تصویب تراز نامه مالی در مجمع عمومی سالیانه
- برگزاری مجامع عمومی سالیانه و فوق العاده
*چنانچه در مجامع عمومی سالیانه تغییراتی در مدیران سازمان تصویب شود لزوما باید این تغییرات بصورت رسمی ثبت گردد.در زمینه استعلام هم مدیران جدید به دستگاه ناظر معرفی می شوند.
*معافیت مالیاتی:
سازمان های مردم نهاد مشمول ماده 139 قانون مالیات های مستقیم هستند . پس از ثبت نهایی سازمان مردم نهاد با ارسال نامه به امور مالیاتی درخواست ناظر مالی گرددوبا توجه به نوع فعالیت های عمومی و غیرانتفاعی اعلام شود که مشمول ماده مذکور هستید.
در این زمینه لازم است متذکر گردد چنانچه در حاشیه سازمان بنگاه اقتصادی برای کمک به تامین هزینه های سازمان فعالیت می کند این بنگاه ها مشمول مالیات هستند مگر آنکه از طریق ناظر مالی مشخص شود درآمد های مورد اشاره صرف هزینه های عام المنفعه و خیریه می شود.
در این ماده بند ط به معافیت کمک های مردمی ،بند ی به معافیت مالیاتی حق عضویت و تبصره 1 ماده 139 به انجام پروژه ها اشاره دارد.
لازم است در اساسنامه سازمان تاکید شود که غیر انتفاعی هستید و همچنین حق معاملات هیئت مدیره و مدیرعامل لحاظ شود.
*توسعه فعالیت های سازمان های مردم نهاد:
از دو طریق امکان پذیر است:
1- ایجاد دفتر نمایندگی
2- ایجاد شعبه
قبل از ایجاد شعبه یا نمایندگی لزوما باید موضوع به صورت مکتوب به دستگاه ناظر اعلام شود و آیین نامه ای هم برای آن نوشته شود.
در شعبات و نمایندگی هانیازی به اخذ مجوز جداگانه وجود ندارد اما در خصوص شعبه باید هیئت مدیره تشکیل شود.
*انحلال سازمان مردم نهاد:
به دوصورت سازمان مردم نهاد منحل می شود.
- اختیار: با پایان یافتن دوره فعالیت سازمان یا به تشخیص و تصویب مجمع عمومی
- قهری : در صورت احراز تخلف سازمان مردم نهاد و پس از طی مراحل قانونی که قبلا توضیح داده شد.
*سایت NGOSIRSN.IRبه عنوان پشتیبانی و مشاور حقوقی پیشنهاد می شود. سازمان مردم نهاد می توانند برای رفع ابهام و اشکالی که در فرایند تاسیس و فعالیت سازمان های مردم نهاد دارند به این سایت مراجعه نمایند.
منابع وماخذ :
- مطالب ارائه شده در دروه آموزشی توانمند سازی مدیران سازمان های مردم نهاد استان و کارشناسان فرمانداری های تابعه –مرداد ماه 1395 مرزک آموزشی شهید کامیاب مشهد
-
